Niets is wat het lijkt

Een klein donker paneeltje, dat onlangs werd binnengebracht is linksonder gesigneerd: G. Kruseman v Elten. Op dat moment ging er een klein belletje in mijn hoofd rinkelen. ‘G’?? En inderdaad: de 19de eeuwse landschapschilder Kruseman van Elten heet HD, Hendrik Dirk. Nader visueel onderzoek van het paneel leverde nog iets opmerkelijks op: linksboven de signatuur was een vreemde plek te zien. Er bleek hier duidelijk nóg een signatuur te staan, maar deze was slordig overschilderd, weggewerkt en op dit moment niet leesbaar.

Ondertussen had ik in de literatuur en op internet nog meer opvallends gevonden. Het onderwerp op het paneeltje bleek meerdere keren te zijn geschilderd door Kruseman van Elten. Steeds vanuit nét een ander standpunt geschilderd, maar overduidelijk hetzelfde tafereel. Echter, datzelfde tafereel bleek ook vele malen te zijn geschilderd door een andere kunstenaar: Albert Jurardus van Prooijen (1834-1898). Ook van deze schilder kwam het onderwerp op ons paneeltje talloze malen voorbij in steeds een iets andere variant.

Na overleg met de eigenaar van het paneel, is besloten het raadsel in stapjes te ontrafelen. Nadat het oppervlaktevuil en de vergeelde vernislaag zijn verwijderd, wordt de ‘weggewerkte’ signatuur blootgelegd. De verf waarmee de signatuur is overschilderd wordt heel voorzichtig, deels chemisch en deels met een scalpelmes, verwijderd. De signatuur die tevoorschijn komt is zeer goed leesbaar, slechts lichtjes beschadigd en toont ons de naam: AJ van Prooijen. Inderdaad!

Alles wijst erop dat AJ van Prooijen de werkelijke schilder van dit paneel is. De redeneringen die hieraan ten grondslag liggen op een rijtje:

1. De voorletter ‘G’. in de signatuur van Kruseman van Elten klopt niet.

2. Tijdens het verwijderen van de vernis blijkt dat de signatuur van Kruseman van Elten zeer gevoelig reageert op het reinigingsproduct (lost makkelijk op). Dit wijst erop dat de verf jonger is dan de rest van het paneel en waarschijnlijk later is aangebracht.

3. De signatuur van AJ van Prooijen is weggewerkt middels een overschildering.

4. De verf van de signatuur van AJ van Prooijen reageert (tijdens het vrijleggen) vergelijkbaar met de originele verf van het paneel.

5. Literatuurstudie en onderzoek op het internet leert dat zowel AJ van Prooijen als Kruseman van Elten dit schilderijtje, en met name dit onderwerp, in tal van varianten hebben gemaakt (mogelijk zijn ze allemaal van van Prooijen). Het werk van beide kunstenaars toont overeenkomsten, zowel in onderwerpkeuze, penseelvoering als in schilderstijl.

Al deze redeneringen in overweging nemend, kan met redelijk zekerheid worden aangenomen dat AJ van Prooijen de werkelijke kunstenaar van dit paneel is. Daarom wordt besloten de signatuur van ‘Kruseman van Elten’ te verwijderen en alleen de originele signatuur van Albert Jurardus van Prooijen op het schilderij aanwezig te laten.